Της Αλεξάνδρας Συμεωνίδου
Συγγραφέως - μεταφράστριας
Προ ημερών, ολοκληρώνοντας τη μετάφραση του έργου που αποδίδεται στον Αριστοτέλη, Το Μυστικό των Μυστικών, είδα με έκπληξη να ανακοινώνεται το νέο βιβλίο του Dan Brown με τον ίδιο ακριβώς τίτλο: The Secret of Secrets. Η πρώτη σκέψη ήταν ότι πρόκειται για απλή σύμπτωση. Όμως, όσο περισσότερο το σκεφτόμουν, τόσο περισσότερο ένιωθα πως οι δύο τίτλοι συνδέονται με ένα αόρατο νήμα - ένα νήμα που ενώνει τον αρχαίο φιλοσοφικό στοχασμό με τη σύγχρονη αφήγηση του μυστηρίου.
Το “Μυστικό των Μυστικών” του Αριστοτέλη - κατ’ άλλους του ψευδο-Αριστοτέλη.
Το Secretum Secretorum παρουσιάζεται ως επιστολή του Αριστοτέλη προς τον Μέγα Αλέξανδρο, με συμβουλές για την τέχνη της διακυβέρνησης, την ηθική, τη φυσιογνωμία και ακόμη -παράδοξα- την αλχημεία και την αστρολογία. Ωστόσο, κάποιοι ισχυρίζονται ότι δεν είναι έργο του ίδιου του Αριστοτέλη, αυτή η άποψη με βρίσκει αντίθετη… Πιθανότατα γράφτηκε στα αραβικά γύρω στον 10ο αιώνα, ενώ υπήρχε στα Συριακά, που το είχαν αντιγράψει από το αυθεντικό αρχαίο ελληνικό κείμενο και εν συνεχεία μεταφράσθηκε και στα Λατινικά. Το περιεχόμενό του αποτελεί μια γοητευτική σύνθεση επιστημονικής γνώσης και μυστικισμού - ένα εγχειρίδιο που συνδέει τη λογική του νου με τις «αφανείς» δυνάμεις της φύσης.
Η γοητεία του τίτλου δεν έγκειται μόνο στο περιεχόμενο, αλλά στη φιλοσοφία που υπονοεί: πως υπάρχει ένα ανώτερο επίπεδο κατανόησης του κόσμου, κρυμμένο από τους πολλούς. Ένα “μυστικό” που δεν μπορεί να περιγραφεί - μόνο αν το βιώσει κανείς.
Σχεδόν χίλια χρόνια μετά, ο Αμερικανός συγγραφέας Dan Brown επιστρέφει με ένα βιβλίο που φέρει τον ίδιο τίτλο: The Secret of Secrets (κυκλοφορεί στην Ελλάδα τον Νοέμβριο 2025). Ο ήρωάς του, ο καθηγητής Ρόμπερτ Λάνγκντον, ταξιδεύει στην Πράγα για μια διάλεξη που συνδέει τη νοητική επιστήμη με την ανθρώπινη συνείδηση. Όταν μια σειρά μυστηριωδών γεγονότων διακόπτει τη ροή των πραγμάτων, ο Λάνγκντον βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν νέο “γρίφο” - αυτή τη φορά όχι θρησκευτικό, αλλά επιστημονικό και υπαρξιακό.
Η επιλογή του τίτλου δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. Ο Brown έχει αποδείξει ότι χρησιμοποιεί τις λέξεις με μαθηματική ακρίβεια. Από τον Κώδικα Ντα Βίντσι έως το Inferno, κάθε τίτλος φέρει μέσα του έναν κρυφό φιλοσοφικό υπαινιγμό. Στο The Secret of Secrets, ο συγγραφέας φαίνεται να πιάνει το ίδιο νήμα που άφησε ο Αριστοτέλης: την αναζήτηση της “ύψιστης γνώσης”, της στιγμής που η λογική ακουμπά τα όρια του μυστηρίου.
Η αντιστοιχία ανάμεσα στα δύο έργα είναι εντυπωσιακή. Στο Αριστοτελικό έργο «Το Μυστικό των Μυστικών», η μυστική σοφία προορίζεται για τον ηγεμόνα. Ο Αλέξανδρος πρέπει να κυβερνήσει δίκαια, αλλά για να το κάνει, χρειάζεται να κατανοήσει τα “μυστικά” της φύσης και του ανθρώπου. Η γνώση είναι προνόμιο, αλλά και βάρος, η γνώση της φύσης, των άστρων και της ψυχής χαρίζεται στον ηγεμόνα ως δύναμη.
Στον Dan Brown, η γνώση της συνείδησης αφορά τη συνείδηση - ένα επιστημονικό μυστικό που θα μπορούσε να ανατρέψει όλα όσα γνωρίζουμε για την ανθρώπινη ύπαρξη. Κι εδώ, και εκεί, η αποκάλυψη του μυστικού συνοδεύεται από ευθύνη, η σοφία δεν είναι ουδέτερη, είναι επικίνδυνη, χαρίζει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να αναθεωρήσει την ίδια του την ύπαρξη. Και στις δύο περιπτώσεις, η σοφία είναι επικίνδυνη· αποκαλύπτει, αλλά και διαταράσσει. Ο Αλέξανδρος καλείται να κυβερνήσει με δικαιοσύνη, γνωρίζοντας τα “μυστικά του κόσμου”. Ο Λάνγκντον καλείται να διαφυλάξει ένα μυστικό που θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη ζωή. Από τη μεσαιωνική μαγεία έως τη νευροεπιστήμη, το μοτίβο μένει το ίδιο: ο άνθρωπος διψά να μάθει αυτό που ίσως δεν έπρεπε να γνωρίζει. Αν απομονώσουμε τις χρονικές αποστάσεις - τον 10ο αιώνα του Secretum Secretorum και τον 21ο του Dan Brown - διακρίνουμε ένα εντυπωσιακό κοινό νήμα: η γνώση ως δύναμη και ως πειρασμός.
Η σύμπτωση του τίτλου The Secret of Secrets δεν φαίνεται λοιπόν τυχαία. Ο Brown, συνειδητά ή ασυνείδητα, αναβιώνει την ίδια διαχρονική αγωνία: την επιθυμία του ανθρώπου να φτάσει πίσω από το πέπλο της φανερής γνώσης, να δει το “πραγματικό πρόσωπο” του κόσμου.
Το “μυστικό” δεν είναι απλώς θέμα περιεχομένου, αλλά ύφους. Στο Αριστοτελικό έργο, η γνώση μεταδίδεται με συμβολική γλώσσα, στον Brown, με γρίφους, σύμβολα, αρχιτεκτονική και ιστορικά μοτίβα. Και στις δύο περιπτώσεις, η “αλήθεια” δεν αποκαλύπτεται ευθέως, ο αναγνώστης καλείται να συμμετάσχει ενεργά, να αποκωδικοποιήσει, να ερμηνεύσει. Είναι αυτή η διαδραστικότητα της κατανόησης που κάνει το “Μυστικό των Μυστικών” ένα διαχρονικό σχήμα - είτε φορά χιτώνα, είτε φράκο, είτε ψηφιακή στολή.
Αν το σκεφτούμε βαθύτερα, ίσως ο Dan Brown να συνεχίζει ακριβώς αυτό που ξεκίνησε ο συγγραφέας του Secretum Secretorum: να μετατρέπει τη γνώση σε αφήγηση, και την αφήγηση σε γνώση. Η αλχημεία του λόγου, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, είναι ίδια. Μόνο τα εργαλεία αλλάζουν. Εκεί που άλλοτε η γνώση εκφραζόταν μέσα από τα άστρα και τα φυτά, σήμερα εκφράζεται μέσα από την επιστήμη και τα δεδομένα. Όμως, ο πυρήνας παραμένει: η ανθρώπινη περιέργεια που δεν ικανοποιείται ποτέ.
Ως μεταφράστρια του αρχαίου έργου, ένιωσα σχεδόν μια ειρωνεία της μοίρας βλέποντας να επιστρέφει ο ίδιος τίτλος σε ένα βιβλίο του 21ου αιώνα. Αλλά ίσως αυτό να είναι και το μήνυμά του: ότι τα πραγματικά μυστικά δεν αλλάζουν με τους αιώνες. Αλλάζουν μόνο οι γλώσσες μέσα από τις οποίες τα ψιθυρίζουμε. Το Μυστικό των Μυστικών δεν ανήκει ούτε στον Αριστοτέλη ούτε στον Dan Brown. Ανήκει στην ανθρώπινη ανάγκη να πιστέψει πως υπάρχει πάντα κάτι βαθύτερο, κάτι πέρα από το προφανές - ένα μυστικό που, ακριβώς επειδή δεν αποκαλύπτεται ποτέ πλήρως, μας ωθεί να προχωράμε.
